Over onderwijs in het algemeen en onderwijsvernieuwing in het bijzonder is ontzettend veel geschreven. Van Plato’s De Staat tot Ackoff en Greenberg’s Turning learning right side up. Ik wil mij daarom in deze lijst beperken tot de boeken die ik in ieder geval zelf (gelezen) heb en boeken die ikzelf graag op korte termijn zou lezen. Niet alle boeken hebben een directe link met onderwijs, maar gaan over mensbeelden in de geschiedenis, antropologie, wetenschap die van invloed zijn op ons denken over onderwijs.
Als eerste een paar internationale websites die zich hebben gespecialiseerd in literatuur over vernieuwingsonderwijs, democratisch onderwijs en ontscholing:
Internetboekwinkels
Alternative Education Research Organization
Zéér complete (duizelingwekkende) sortering aan boeken van zowel historische, actuele, bekende en onbekende schrijvers. Absolute aanrader! Korting bij lidmaatschap van AERO en gratis abonnement bij besteding van meer dan $100,- Ruim de moeite waard om een creditcard of prepaid debetkaart (wirecard) voor aan te schaffen. Engelstalig.
Tologo Verlag
Duitstalige boekhandel gericht op democratisch onderwijs en natuurlijk opvoeden. Heel veel vertaalde Engelse klassiekers. Mocht je het Duits beter machtig zijn dan Engels dan is dit een aanrader. Uitgevers van het in Europa onovertroffen tijdschrift “Unerzogen”. Met tal van interviews, schoolbezoeken en verslagen van bijeenkomsten. Een goede rede om alsnog Duits te leren mocht je het nog niet beheersen!
Sudbury Press
Huisdrukkerij van de Sudbury Valley School. Zeer veel titels over democratisch en Sudbury onderwijs zoals de klassieker Free at Last. Ook A clearer view en Turning learning upside down zijn absolute aanraders, evenals Legacy of trust. Ook DVD’s, CD’s en complete startpakketten voor je nieuwe school. Engelstalig.
Boeken over Democratisch onderwijs en onderwijs vernieuwing
De vrijheid van de Sudbury Valley School
- vijfendertig jaar ervaringen en inzichten
Greenberg, Daniel ea.
188 pagina’s | Uitgeverij Astarte | mei 2003
Dit boek is een bloemlezing van diverse artikelen en boeken over de Sudbury Valley School. Het geeft een goed beeld van dit type onderwijs, de praktijk, de achtergrond. Destijds (2005) uitgegeven op initiatief van iederwijs en nog steeds bij veel democratische scholen op voorraad.
De Kampanje
- Sudbury Valley School in Nederland
Hartkamp-Bakker, Christel
95 pagina’s | Cyclus-Garant | juli 2009
Zeer vlotte introductie in het Sudbury onderwijs. Naast een globale beschrijving van de filosofie en praktijk van dit onderwijs gaat de schrijfster ook in op de historische en actuele problematiek van het regulier onderwijs en waarom dit maar zo moeilijk verandert.
Kwaliteit van leven voor kinderen en andere mensen
- opvoeden met respect voor de innerlijke groei van kinderen en adolescenten
Wild, Rebeca
238 pagina’s | SWP | 2002
Beschrijving van het onderwijs op de Pestalozzi school in Equador. Dit schooltype is niet puur democratisch maar komt qua mensbeeld en praktijk erg dicht in de buurt. Dit boek was één van de inspiratiebronnen van iederwijs.
Alle Dagen Pauze
- Analyse en beproeving van het theoretisch concept onder radicale onderwijsinnovaties
Spaanbroek, Linda & Nijland, Loes
119 pagina’s | eigen beheer | 2005
Doctoraalscriptie. Dit boek geeft een grondige introductie in de psychologische onderbouwing van het democratisch onderwijs. Aan de hand van verschillende psychologische disciplines wordt een theoretisch ideaal van onderwijs geformuleerd waarmee zowel regulier in democratisch onderwijs worden vergeleken. In het onderzoek hebben de onderzoekers aan de hand van interviews vastgesteld of de theoretische voordelen van democratisch onderwijs ook leiden tot verhoogd welzijn in de praktijk.
Jeugd in Vrijheid * AANRADER!*
Matthew Appleton
Syntax Media | 2005
Matthew was negen jaar lang huisouder op Summerhill, de wereldberoemde democratische school van A.S. Neill. Het boek laat op een indringende persoonlijke wijze alle aspecten van het internaat leven zien, en hoe dat werkt op een democratische gemeenschap waar kinderen vrij zijn zolang zij anderen niet belemmeren in hun vrijheid. Ik vind het eerlijker, doorleefder, rauwer en vollediger dan bijvoorbeeld De Vrijheid van de Sudbury Valley School. Persoonlijk zou ik juist dit boek aanraden aan ouders die zich afvragen wat democratisch onderwijs inhoudt omdat het ook duidelijk de conflicten, twijfels en nadelen van het systeem laat zien, maar op zo’n lichtvoetige en humoristische wijze dat je het graag voor lief neemt.
“Neill! Neill! Orange Peel!”
- An Autobiography by A.S. Neill, the Worldfamous Headmaster of Summerhill School
Neill, A.S.
538 pagina’s | Hart | 1972
Zoals de titel al zegt; een autobiografie. Neill schrijft op een geestige, typisch Engels sarcastische maar openhartige manier over zijn leven en hoe hij kwam tot het oprichten van een democratische school. Daarin spaart hij zichzelf niet maar geeft hij ook blijk van zijn messcherpe intuïtieve inzicht in de menselijke en kinderlijke geest. Voor wie zich afvraagt welke rol mensen zoals Wilhelm Reich, Homer Lane en Beatrice Ensor speelden in zijn leven is dit een eye-opener.
A Primer of Libertarian Education
Springer, Joel
157 pagina’s | Black Rose Books | 1975
Zeer krachtig en compact boekje over libertarisch (democratisch) onderwijs. Vanuit een historisch-anarchistisch perspectief schets Springer de onstaansgeschiedenis en politieke betekenis. Met verwijzingen naar schrijvers als Godwin, Stirner, Freire, Illich, Reich en Tolstoy is dit boekje een must voor wie democratisch onderwijs in een ruimer perspectief wil zien.
Boeken over pedagogie en opvoeding
Duurzaam opvoeden en ontwikkelen * AANRADER!*
Van Herpen, Marcel
252 pagina’s | Garant | 2008
Enorm waardevol boek voor iedereen die met kinderen werkt. Juist ook bruikbaar voor leraren in het regulier onderwijs, hulpverlening, straat en jeugdwerk enz. Marcel van Herpen schets een humanistisch pedagogisch perspectief vanuit het idee dat kinderen competent en vaardig zijn, maar ook behoefte hebben aan verbinding en erkenning. Juist dit streven naar verbinding maakt dat Marcel kan uitstijgen boven de gepolitiseerde en gepolariseerde discussie over onderwijsvernieuwing: we moeten in het onderwijs verbinding aangaan op basis van waarden ipv normen zodat iedereen kan doen waar hij of zij zich goed bij voelt. De tekst is overigens haast integraal in zowel Nederlands als Engels te lezen via DuOO
Het Recht van het Kind Op Respect
Korczak, Janusz
236 pagina’s | SWP | 2007
Deze bloemlezing uit het werk van Korczak geeft een zeer volledige indruk van zijn levensgeschiedenis, zijn pedagogische inzichten en zijn werk. Korczak is in het westen pas na de val van de muur echt bekend geworden, maar zijn ideeën zijn nog steeds ongelooflijk actueel. Hij keerde zich zeer nadrukkelijk tegen de psychologische mishandeling van kinderen door alle eisen, regels en verwachtingen die volwassenen hen opleggen in naam van de opvoeding. Voor Korczak is het kind al een volledig mens dat een volledige aanspraak maakt op alle mensenrechten zoals het recht op en eigen leven, maar ook op vrijheid van voortdurende bezorgdheid en bevoogding. Zijn pedagogiek is nauwelijks systematisch, haast anti-pedagogisch maar doorleefd en menselijk van aard en zijn lot – samen te sterven met de kinderen van zijn weeshuis in vernietiginskamp Treblinka – hartverscheurend.
Het Einde van de Opvoeding
Geurtz, Jan
160 pagina’s| Ambo | 2003
Een praktische boekje dat aan de hand van veel praktijkvoorbeelden laat zien hoe opvoeden te vaak het controleren van de eigen angsten, frustraties en onzekerheden is. Als we beginnen deze onder ogen te zien en los te laten dan blijkt een andere manier van omgang met kinderen mogelijk.
Pedagogie van de onderdrukten
Freire, Paolo
176 pagina’s | Anthos | 1972
Klassieker op het gebied van kritische pedagogie. Freire legt de onderdrukkende werking van onderwijs systemen bloot, zowel in de derde wereld als bij ons in het westen. Zijn belangrijkste boodschap is die over de natuur van onderwijs. Onderwijs zou dialogisch moeten zijn, waarbij ieder zowel leraar als leerling is en men op gelijkwaardige wijze van en met elkaar leert.
Deschooling Society
Illich, Ivan
186 pagina’s | Harrow Books | 1971
Visionair boek over de praktijk en toekomst van onderwijs in de geïndustrialiseerde wereld. Kritiek op de manier waarop het onderwijs systeem mensen indoctrineert tot gehoorzaamheid aan een zelf-dienende bureaucratie en valse verwachtingen over de waarde van de diensten die zij levert. Hij roept op tot zelf-gestuurd onderwijs buiten de kaders van de onderwijs-instituten. Illich schetste als mogelijke oplossing reeds in 1971(!) het gebruik van peer-to-peer onderwijs via elektronische netwerken.
Luisteren naar kinderen
-De nieuwe methode voor overleg in het gezin
Gordon, Thomas
240 pagina’s | Tirion | 1976
Gordon’s aanpak is inderdaad – zoals de titel al zegt – nogal methodisch. Het lezen van het boek zonder de cursus te doen heeft daarom in mijn ogen wat weg van een schriftelijke cursus judo. Pas door samen met anderen te oefenen in de verschillende communicatie-strategieën leer je patronen te door breken. Actief luisteren, ik-boodschappen en geen-verlies methode zijn waardevolle vaardigheden voor zowel te strenge als te toegevende ouders en ook leidinggevenden. Persoonlijk vindt ik dat je Gordon pas beheerst als je zelf niet meer merkt dat je het toepast. Tot die tijd komt het wellicht wat gekunsteld over maar de resultaten kunnen evengoed verbluffend zijn.
The Educated Mind
-how cognitive tools shape our understanding
Egan, Kieran
300 pagina’s | Chicago | 1997
Provocerend maar ook wetenschappelijk betoog tegen de gangbare praktijk van het onderwijs. Volgens Egan is door historische omstandigheden het onderwijs een vat vol tegenstrijdigheden geworden en daardoor nauwelijks effectief. Socialisatie, academische ontwikkeling en ontplooiing proberen allen een plaats te krijgen maar heffen elkaar daardoor juist op. Volgens Egan moeten we daarom goed kijken naar welke mentale fasen kinderen doorlopen. Zijn theorie richt zich met name op de verschillende manieren waarop we de wereld begrijpen en hoe we daar bij kunnen aansluiten en denkprocessen kunnen stimuleren door het vatten van lesstof in verhalende vorm.
Turning ƃuıuɹɐǝן right side up * AANRADER!*
-putting education back on track
Ackoff, Russel & Greenberg, Daniel
175 pagina’s | Wharton School Publishing | 2008
Dit boek is het resultaat van een briefwisseling tussen systeem wetenschapper Russel L. Ackoff en Sudbury Valley oprichter Daniel Greenberg. Het geeft een geweldig scherp beeld van de tekortkomingen van het hedendaagse onderwijs; waarom oppervlakkige aanpassingen niet helpen, hoe we leren in de 21ste eeuw, hoe we levenslang leren mogelijk kunnen maken en welke veranderingen er broodnodig zijn. Scherp, humoristisch en verontrustend. Aanrader!
