FAQ

Is democratisch onderwijs hetzelfde als iederwijs?

Nee, hoewel iederwijs zegt dat het de democratische sudbury valley school als voornaamste inspiratie ziet (zie cover van De vrijheid van de sudbury valley school, 2005) is het een eigenlijk een mengvorm van verschillende progressieve onderwijsconcepten. Dit komt tot uiting in de verwijzingen naar Regio Emilia en de Pestalozzi school als andere inspiratie bronnen. Tekenend is het feit dat Yolanda Eijgenstein in 2005 al zei dat het in de praktijk niet voorkomt “dat een kind een jaar alleen maar wil vissen“. Dit summum van volledige vrijheid was nu juist de kerngedachte van het Sudbury concept, en gold als zodanig als iconisch voorbeeld. – De jongen in kwestie werd overigens later een succesvol computer expert en technicus (Greenberg, 1987) - Het is ook moeilijk om te spreken van hét iederwijs-concept omdat er grote verschillen waren tussen de scholen. In het begin kon iedereen zijn school een iederwijsschool noemen, ongeacht de opzet. Als gevolg hiervan voldeden veel iederwijsscholen niet aan de minimum eisen voor een democratische school:

geen verplichte lessen
gelijkwaardigheid
inspraak

Mijn voornaamste bezwaar tegen iederwijs is dat het een potpourri is van soms tegengestelde onderwijskundige, psychologische en spirituele ideeën,. Hierdoor ontstond een voor elk wat wils concept dat bijzonder vatbaar bleek voor druk vanuit de inspectie en twijfels van begeleiders en ouders. Dit laat onverlet dat er ook hele goede iederwijsscholen zijn (geweest).

Is democratisch onderwijs hetzelfde als anti-autoritair onderwijs?

Nee, hoewel de Duitse vertaling van A.S. Neill’s boek Summerhill wel deze naam droeg was het een publiciteits-stunt van de uitgever. Het boek van Mathew Appleton over Summerhill (Leren in vrijheid, 2005) benadrukt namelijk duidelijk het verschil:

Autoritair: de volwassene is de baas
Anti-autoritair: het kind is de baas
Democratisch: de gemeenschap is de baas

Het anti-autoritair onderwijs gaat uit van een Rousseau-achtig geloof in “aangeboren” goedheid, waarbij de volwassene dit hooguit in stand kan houden maar vaker zal corrumperen. Volgens mijn eigen visie heeft het kind naast instinctieve sociale reacties zoals neiging tot wederkerigheid en samenwerking (wat ik eerder zou bestempelen als overlevingsstrategie dan als goedheid) een sociale leerbehoefte; het kind heeft een aangeboren wil om alle gedragingen, normen en waarden van volwassenen te kopiëren, oa. door het na te spelen. Zonder volwassenen als betekenisvolle rolmodellen kan het kind zich geen beeld vormen van zijn eigen “volwassenheid” en komt de identiteitsontwikkeling in gevaar.

Is democratisch onderwijs hetzelfde als les in democratisch burgerschap?

Nee, hoewel democratisch onderwijs zonder meer de beste manier is om democratische beginselen bij te brengen (zie oa Hannam, 2002) is dit geen doel op zichzelf, laat staan een einddoel. Les in democratisch burgerschap kan ook plaatsvinden binnen autoritair, curriculum gestuurd onderwijs; het maakt zelfs deel uit van de kerndoelen. Waar Rousseau in Emile uiteindelijk burgerschap (L’homme Republique) verkiest boven de natuurlijke ontwikkeling (L’homme naturel) is volgens mij gemeenschapszin een natuurlijk gevolg van gelijkwaardig samenleven en niet het tegendeel ervan. Bovendien dringt zich de vraag op of democratisch burgerschap niet te vaak wordt opgevat als het zonder meer accepteren van de bestaande politieke organisatie. Saillant detail is dat het programma De vreedzame school van Eduniek (dat ik zelf absoluut zou aanraden) mede is geïnspireerd door een bezoek van oa. Micha de Winter aan een democratische school, maar dat zij de uitgangspunten zelfbestuur en vrijheid met klem verwerpen als zijnde ”kindermishandeling”.

Is democratisch onderwijs hetzelfde als Vrijeschool onderwijs?

Nee, het woord vrij in vrijeschool duidt op de vrijheid van de leraar zich te onttrekken aan de landelijk voorgeschreven onderwijsinhouden. Om het verschil duidelijk te maken, op een vrijeschool is de antroposofische levensvisie (met oa. een fasentheorie van het leren, nadruk op kunstzinnige vakken en een christelijke identiteit) van Rudolph Steiner leidend terwijl het democratisch onderwijs uitgaat van de leerbehoefte van het individuele kind. Juister zou het zijn om vrijescholen aan te duiden als Steiner of Waldorf scholen, zoals in het buitenland gebeurt. In het Engels betekent freeschool een anarchistische school (ook wel modern school), en in het Duits betekent freieschule gewoon democratische school.

Gaat democratisch onderwijs uit van een bepaalde levensbeschouwelijke visie?

Nee, het democratisch onderwijs is een concept dat toegankelijk is voor alle mensen met een overtuiging die uitgaat van menselijke waardigheid en recht op zelfbeschikking. Het voorschrijven of voorleven van slechts of hoofdzakelijk één specifieke levensovertuiging zou in mijn ogen echter afbreuk doen aan de mogelijkheid zelf je eigen mening te vormen. Ik denk dat vrijheid gebaat is bij keuze mogelijkheid en dat om die reden overtuigingen het beste in tegengestelde paren belicht kunnen worden. A zegt dit maar B zegt dat, wat denk jij? Dit zou ook tot uiting mogen komen in de diversiteit binnen het docenten-team.

Heeft democratisch onderwijs iets te maken met nieuwe-tijds kinderen, indigo kinderen of christus-bewustzijn?

Ja en nee. Hoewel veel ouders op democratische scholen hun kinderen wel in die termen zouden omschrijven is het democratisch onderwijs historisch gezien veel ouder. Persoonlijk zie ik geen aanleiding om te geloven dat kinderen nu zo heel erg anders zijn als vroeger. Ik denk dat we eerder mogen spreken van een toegenomen aandacht voor het individuele kind enerzijds, en een steeds veeleisendere samenleving anderzijds. Dit in combinatie met een sterke emancipatie van de jeugd door middel van nieuwe media (ze zijn de baas in hun eigen werkelijkheid) maakt dat veel kinderen niet meer in het onderwijs “passen”. Hetzelfde geldt in mijn ogen voor hoogsensitieve kinderen (HSPs); het bestond al veel langer, maar nu is er een naam voor. Vroeger werden het gewoon dromerige of zelfs domme kinderen genoemd. Over het algemeen gaat het om gevoelige kinderen met een sterk (intact) zelfbewustzijn. Voor mij zijn dit tekenen van een accepterende opvoeding die het best voortgezet kan worden in soortgelijk onderwijs: democratisch onderwijs.

Is democratisch onderwijs hetzelfde als natuurlijk leren of het nieuwe leren (HNL)?

Ja en nee. De uitgangspunten zijn gelijk, namelijk de constructivistische leertheorie, er is echter één groot verschil:

HNL gaat meestal uit van de onoverkomelijkheid van wat er geleerd moet worden. Het sociaal constructivisme wordt opgevat als uitgangspunt voor het ontwerpen van de lesstof; het HOE. Voorbeeld: binnen het HNL wordt rekenen gegeven omdat het deel uitmaakt van de kerndoelen. Aangezien sociaal-constructivisme zegt dat leerlingen zelf betekenis moeten geven wordt er veel tijd besteed aan het aanpassen van de leerstof aan de belevingswereld van de kinderen. Rekenprojecten moeten leuk, interessant en uit het leven gegrepen zijn.
Democratisch onderwijs gaat uit van het sociaal constructivisme als theorie over het leren in het algemeen; het WAAROM. Over het HOE maakt men zich niet bijzonder druk: dat een zaak tussen leraar en leerling. Voorbeeld: Een leerling wil piloot worden, en hij weet dat hij daarvoor goed moet kunnen rekenen. Rekenen is daarom voor hem een betekenisvol onderdeel van zijn werkelijkheid. Vervolgens spreekt hij met een docent af om op een zeer schoolse manier de stof door te nemen aangezien uit het leven gegrepen rekenopdrachten enkel af zouden leiden van zijn doel; zo snel mogelijk goed leren rekenen.

Wat is het verschil tussen democratisch onderwijs en sudbury onderwijs?

Simpel: alle sudbury scholen zijn democratische scholen, maar niet elke democratische school is een sudbury school. Sudbury is een zeer consequente vorm van democratisch onderwijs die uitgaat van volledige intellectuele vrijheid zoals op de Sudbury Valley school in Framingham, MA in de VS. Dit betekent:

geen aanbod, dus alleen les/activiteiten op uitdrukkelijke aanvraag van de leerlingen zelf
geen verplichting tot het bijwonen van vergaderingen, bijeenkomsten, mentorgesprekken ed.
geen leerlingvolgsysteem
het persoonlijke is privé: geen waarom vragen.
verkiezing van staf
conflictoplossing door een juridisch comitee

Reden voor mij om niet te kiezen voor sudbury is de vrees dat streven naar conceptuele zuiverheid kan leiden tot rigiditeit. Democratisch onderwijs is een benaming die een veel grotere vrijheid toestaat in variatie naar gelang de plaatselijke en persoonlijke omstandigheden. Anderzijds is de waarde van sudbury onderwijs dat het nauwelijks vatbaar is voor het verliezen van de oorspronkelijke uitgangspunten onder druk van de overheid of persoonlijke angsten van begeleiders of ouders.

Een kind leert toch niets als het altijd mag spelen?

Deze vraag komt voort uit de veronderstelling dat spelen en leren tegengestelde dingen zijn. Om met de Bulstronk uit Roald Dahl’s Mathilda te spreken: als je plezier hebt, dan leer je niet! Op zijn best misbruiken we tegenwoordig de behoefte tot spelen om dingen aan te leren (educatieve spelletjes), en beroven we het kind daarmee van het recht om te spelen puur voor het plezier. Deze negatieve beoordeling van spelen is een cultureel fenomeen dat tot stand is gekomen door de nadruk op hard werken bij landbouwers en later door de “ernst” van de verlichting met zijn nadruk op intellectuele prestaties. Jager-verzamelaars beschouwen alles juist als spel en hun kinderen spelen tot ze volwassenen worden en ook daarna. Voor hen zijn spelen, leren en werken dezelfde dingen. Zie Peter Gray’s blog Freedom to learn 1, 2, 3, 4

Glijbaan bij Google Zurich

Spelen is onze aangeboren manier om uit eigen beweging vaardigheden te oefenen en aan te leren
Spelen is het verkennen van mogelijkheden zonder een vastomlijnd stappenplan, of een vast einddoel
Spelen is een manier om voldoening te halen uit onze bezigheden

Nu we niet langer automatisch het beroep van onze ouders hoeven te leren, en probleemoplossend vermogen, creativiteit en flexibiliteit steeds belangrijk worden is het tijd om spelen weer centraal te stellen in ons bestaan. Spelend leren is niet een manier van leren, het is de beste manier van leren!

Hoe weet een kind wat het moet leren?

Dat weet het niet, maar belangrijker nog; dat weten wij ook niet en eigenlijk niemand. Mensen die nu beslissingen over het onderwijs maken zijn zelf meer dan twintig jaar geleden naar school gegaan. In een tijd zonder internet, mobiele telefoons, sociale netwerken en virtuele werelden. Veel van deze mensen hebben nauwelijks kennis van de techniek en maatschappij van vandaag, laat staan van die over twintig jaar. hoe zouden zij moeten weten wat er dan nodig is? Maar dat hoeft ook niet; een kind wordt geboren met een onstuitbare wil tot het eigen maken van cultuur waarin het opgroeit. Het mag bekend zijn dat kinderen zichzelf leren lopen en praten, zonder meer de moeilijkste dingen die je ooit zult leren. Veel pedagogen beweren dat lezen en schrijven geen natuurlijke activiteiten zijn en daarom moeten worden aangeleerd. Maar er zijn ook geen lessen voor het gebruik van spelcomputers, mobiele telefoons en voor het leren van msn- en sms taal. Bovendien zijn er talloze voorbeelden van kinderen die zichzelf leren lezen en rekenen. En een kind dat intrinsiek gemotiveerd is om een bepaald doel te bereiken leert ook de saaie, vervelende dingen die daarvoor nodig zijn. De grootste leerstoornis ooit is de gedachte dat leren opgelegd zou moeten worden.

Maar een kind kan zichzelf toch niet leren lezen of rekenen?

De ervaring is dat er wel degelijk kinderen zijn die dat kunnen, maar dat is niet ons uitgangspunt. Het uitgangspunt is dat elk kind op een gegeven moment deel wil gaan nemen aan de cultuur, en dat het als gevolg daarvan ontdekt dat je daarvoor bepaalde vaardigheden nodig hebt. Om een zak snoep te kopen moet je kunnen rekenen, om een computerspel te spelen moet je kunnen lezen. En als je later piloot wil worden moet je wiskunde en natuurkunde op VWO niveau beheersen. Is die behoefte eenmaal sterk genoeg, dan zal het kind zelf zijn eigen leerweg zoeken, of dat nu door zelfstudie, e-learning, klassikaal les of het leren van peers is, dat maakt niet uit.

Maar geven jullie dan nooit les?

Jawel, alleen is het nooit verplicht. Maar als je met een docent afspraken heb gemaakt wordt je wel geacht je daaraan te houden, de docent maakt immers ook tijd voor je vrij. Bij grotere klassen kinderen doet aanwezigheid er minder toe (er zijn immers altijd wel een paar leerlingen) maar kunnen wel andere eisen gelden; bijvoorbeeld alleen vragen stellen als je ook huiswerk hebt gemaakt of regelmatig in de les bent.

Toetsen jullie kinderen?

Ja, maar alleen op aanvraag van de leerling zelf, en dan slechts diagnotisch. Maar er zijn vaak genoeg kinderen die de CITO willen doen. Belangrijk is echter enige terughoudendheid te betrachten, en zeker niet slechts op aandringen van de ouders te testen.

Hoe kunnen kinderen dan toch aan de kerndoelen voldoen?

Het al dan niet laten voldoen aan de kerndoelen is een keuze waarvoor elke democratische school zich gesteld ziet. Sommige scholen kiezen ervoor in het geheel niet te volgen, en daarmee dus ook niet vast te leggen of er aan de kerndoelen wordt voldaan. Uitgangspunt is hierbij de integriteit van het leerproces; door te volgen aan de hand van criteria maak je externe verwachtingspatronen expliciet en dit stoort de volledige zelfgestuurde ontwikkeling. Dit is echter ook een traject dat onvermijdelijk leidt tot botsingen met de inspectie en eventuele rechtzaken tegen ouders. Een andere mogelijkheid is om nauwgezet te observeren welke ontwikkelingen kinderen doormaken, en dit door middel van speciale software (spectrovita, quartzmonitor) te koppelen aan de kerndoelen. Eventueel kunnen kinderen en ouders zelf feedback geven. Een dergelijk volgsysteem functioneert daardoor tevens als digitaal portfolio; foto’s en ander bewijsstukken worden gekoppeld aan vorderingen. De laatste en in mijn ogen minst democratische manier is om toch gewoon lessen “aan te bevelen” teneinde zeker te weten dat kinderen een bepaald niveau halen.

Hoe is de aansluiting met het middelbaar onderwijs?

In principe geldt voor democratisch onderwijs hetzelfde uitgangspunt als bij het Leonardo-onderwijs: Men moet zoveel mogelijk streven naar een voortzetting van de leerweg binnen hetzelfde onderwijstype. Er zijn in Nederland minstens vier democratische scholen die tegelijkertijd basis en middelbaar onderwijs aanbieden (De Ruimte Soest, de Vrije Ruimte, de Koers, de Kampanje) en het zou mijn streven zijn dit ook mogelijk te maken op de nieuw op te richten school. Een schoolpopulatie van leerlingen van 4-18 jaar biedt een aantal grote voordelen:

Er hoeft niet toegewerkt te worden naar de overgang naar middelbaar-onderwijs.
Veel kinderen hebben rond hun 12de ook nog geen idee wat ze willen worden of leren.
Kinderen die relatief laat (12 jaar of ouder) instromen hebben meer tijd om te wennen aan het concept.
Er ontstaat en veel rijkere en natuurlijkere leeromgeving.
De ouderen zijn rolmodellen en mentoren voor de jongere kinderen.
Door omgang met de jongeren leren de ouderen zorgzaamheid en verantwoordelijkheid

Toch gebeurd het dat kinderen zelf ervoor kiezen naar een gewone middelbare school te gaan omdat ze meer vriendjes willen of gewoon om te kijken wat het is. De ervaringen laten echter zien dat kinderen waarbij de ouders altijd achter het democratisch onderwijs-concept hebben gestaan het zeer goed doen. Hun zelfredzaamheid en intrinsieke motivatie wegen zonder meer op tegen eventuele hiaten in de schoolkennis.

Hoe is de aansluiting met hoger (vervolg) onderwijs?

Uitgaande van de enquêtes van scholen zoals Sudbury Valley, Summerhill, Tamariki en persoonlijke contacten met oud-leerlingen lijkt deze buitengewoon goed. In 1986 hebben David Chanoff en Peter Gray een uitgebreide studie gedaan naar Sudbury alumni en daaruit kwam het volgende beeld: Op de vraag of ze blij waren dat ze naar Sudbury waren geweest antwoordden er 56 heel erg, 11 zeiden ja, twee sloegen de vraag over en niemand zei nee. Tijdens het schrijven van zijn biografie kon A.S. Neill zich maar één oud leerling herinneren die nooit werk had kunnen vinden of houden (1972) en in the pursuit of happiness (Greenberg & Limpka, 2005) wordt melding gemaakt van een percentage dat doorstroomt naar het hoger onderwijs van 80% . Voor Nederland zijn op dit moment nog geen gegevens beschikbaar maar het is aannemelijk dat de volwassen levenshouding en goede communicatieve eigenschappen zeker geen nadeel zullen vormen. Wellicht dat men hier en daar wat moet bijspijkeren, maar dat lijkt in geen verhouding te staan met de voordelen van een sterke intrinsieke motivatie.

Sommige kinderen hebben toch gewoon structuur nodig?

Wat wordt hier bedoeld? Een duidelijke omgeving met duidelijke afspraken en regels of een systeem van belonen en straffen om de wil van het kind te breken? In het eerste geval zou ik zeggen dat ieder kind dat nodig heeft om zich veilig te voelen. Een democratische school met dezelfde afspraken en regels voor iedereen voldoet hier beter aan dan een gewone school waar je vaak afhankelijk bent van de luimen van de volwassenen. In het tweede geval zou ik zeggen dat de natuurlijke behoefte om te spelen en niet zonder meer te gehoorzamen gezonde eigenschappen zijn waarvan ik juist zou willen dat ieder kind ze had (behouden).

Is democratisch onderwijs geschikt voor alle kinderen?

In principe is democratisch onderwijs geschikt voor alle kinderen die aanspreekbaar zijn met een normale gewetensontwikkeling en geen ernstige psychische of sociale problemen. Problematisch is het vaak wel als de ouders eigenlijk sterke twijfels hebben over het concept maar gewoon geen andere school meer weten voor hun kind. Een kind dat op school leert dat het goed is zoals het is en vrij mag zijn maar thuis wordt onderdrukt of onderschat, komt in een ernstige spagaat. Tenzij de ouders bereid zijn hun gedrag te veranderen moeten we dit ten zeerste af raden.

Is democratisch onderwijs geschikt voor laag begaafde kinderen?

Ja. Behoefte aan autonomie en erkenning is niet gebonden aan cognitieve intelligentie. Een kind dat op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo mag leren is niet hoog, gemiddeld, of laag begaafd, maar gewoon zichzelf. Zolang een kind aanspreekbaar is op zijn gedrag en normale gewetensontwikkeling heeft zijn er geen bezwaren tegen het volgen van democratisch onderwijs. Het kan voor het kind juist enorm waardevol zijn zich te richten op de eigen talenten in plaats van voortdurend te worden afgerekend op cognitieve leerprestaties.

Is democratisch onderwijs geschikt voor hoogbegaafde kinderen?

Ja, hoewel er dezelfde beperkingen gelden als bij een lage begaafdheid. Hun afwijkende leerbehoefte, sterke neiging tot zelfbepaling, afkeer van onrecht en het voortdurend in twijfel trekken van autoriteit maken dat ze vaak vastlopen in het regulier onderwijs. In het democratisch onderwijs kunnen ze gewoon zich zelf zijn.

Is democratisch onderwijs geschikt voor kinderen met ADHD/ADD/ASS/PDD-NOS ?

Ten eerste wil ik benadrukken dat veel kinderen ten onrechte gediagnosticeerd worden (zie het artikel ADHD en school). Vaak wordt een achterliggende eigenschap als hoogbegaafdheid niet goed herkend waardoor er allerlei afwijkend gedrag ontstaat dat kan lijken op ADHD, AS, of zelfs een combinatie. Deze kinderen “genezen” meestal vanzelf als ze in een democratische school komen waar ze hun eigen interesses kunnen volgen. Daarom raden we ook aan om terughoudend te zijn met medicatie.

Voor de kinderen die wel terecht zijn gediagnosticeerd zal het sterk afhangen van de mate waarin ze aanspreekbaar, zelfredzaam en gewetensvol zijn en of er extra begeleiding mogelijk is vanuit het PGB (rugzakje). Dit is vaak een maatwerk kwestie waarvoor geen standaard antwoord mogelijk is. Veel zal afhangen van de samenstelling en draagkracht van de groep, het kennis en ervarings niveau van de docenten en de omgang met de ouders.